Korupcja czynna, czyli przekupstwo lub łapownictwo, to czyn zabroniony stypizowany w art. 229 Kodeksu karnego. Polega on na wręczeniu lub obietnicy wręczenia korzyści majątkowej lub osobistej osobie pełniącej funkcję publiczną w związku z wykonywaniem przez nią obowiązków służbowych.
Formalny charakter przestępstwa korupcji (przekupstwa)
Istotą korupcji czynnej jest jej charakter formalny, co oznacza, że przestępstwo zostaje popełnione z chwilą zaoferowania lub wręczenia korzyści osobie pełniącej funkcję publiczną, niezależnie od tego, czy działanie to wywołało zmianę w świecie realnym.
Korupcja a wypadek mniejszej wagi
Przy ocenie prawnej korupcji czynnej (przekupstwa) i możliwości zakwalifikowania czynu jako przypadku mniejszej wagi, istotne znaczenie ma nie tylko wartość przekazanych kwot, ale również szereg innych czynników, które wpływają na ocenę stopnia winy sprawcy.
Obstrukcja wymiaru sprawiedliwości ze swej natury niemal nigdy nie jest przypadkiem mniejszej wagi. Ingerencja w prawidłowe funkcjonowanie systemu prawnego ma ogromny wpływ na życie społeczne, dlatego wina osoby, która dopuszcza się takiego czynu, jest z reguły wysoka (podobnie: wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 3 grudnia 1998 r., sygn. akt II AKa 196/98, KZS 1998, Nr 12, poz. 31).
Działanie w celu naruszenia przepisów prawa przez funkcjonariusza publicznego
Korupcja czynna w typie kwalifikowanym oznacza udzielenie korzyści lub jej obietnicy po to, aby skłonić osobę pełniącą funkcję publiczną do naruszenia przepisów prawa lub w zamian za naruszenie przepisów prawa (art.229 § 3kk).
Korupcja funkcjonariuszy publicznych państwa obcego
Karom określonym w § 1–4a podlega odpowiednio także ten, kto udziela albo obiecuje udzielić korzyści majątkowej lub osobistej osobie pełniącej funkcję publiczną w państwie obcym lub w organizacji międzynarodowej, w związku z pełnieniem tej funkcji.
Prowokacja do przyjęcia łapówki
Sprawca korupcji czynnej może uniknąć kary, jeżeli spełnione są łącznie trzy warunki:
- korzyść majątkowa lub jej obietnica została przyjęta przez osobę pełniącą funkcję publiczną
- sprawca zawiadomił o tym fakcie organ ścigania przestępstw.
- sprawca ujawnił wszystkie istotne okoliczności przestępstwa, zanim organ ścigania dowiedział się o nim.
Korupcja a przedmiot ochrony
Artykuł 229 Kodeksu karnego ma na celu ochronę prawidłowego funkcjonowania instytucji państwowych i samorządu terytorialnego. Przepisy penalizujące korupcję nie służą ochronie konkretnego, indywidualnego przedmiotu, lecz dobra o charakterze ogólnym, społecznym i publicznym. Oznacza to, że chronione jest prawidłowe działanie aparatu władzy i zaufanie obywateli do instytucji państwowych, a nie interesy konkretnej osoby lub jednostki.
Funkcjonariusz publiczny – definicja
Listę funkcjonariuszy publicznych zawiera art. 115 § 13 kodeksu karnego. Funkcjonariuszami są m.in.:
- radni
- notariusze
- komornicy
- kuratorzy sądowi
- pracownicy administracji rządowej i samorządowej
- policjanci (jako funkcjonariusze organów powołanych do ochrony bezpieczeństwa publicznego, co wynika wprost z art. 1 ust. 1 ustawy o Policji)
- strażnicy miejscy (jako pracownicy samorządu terytorialnego)
- pracownikiem organu kontroli państwowej
- żołnierze czynnej służby państwowej
- kontrolerzy państwowi
Korupcja (przekupstwo) a zamiar bezpośredni
Przestępstwo z art. 229 § 1 i 3 kk można popełnić tylko z zamiarem bezpośrednim (tak: Mozgawa M. (red.), Budyn-Kulik M., Kozłowska-Kalisz P., Kulik M., Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, LEX/el., 2018, oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 grudnia 2018 r. sygn. akt II AKa 448/18).
Sposób udzielenia korzyści przy korupcji
Udzielenie korzyści korupcyjnej polega na dostarczeniu jej w jakikolwiek sposób osobie pełniącej funkcję publiczną (tak: Henryk. Popławski, Mirosław Surkont, Przestępstwo łapownictwa, s. 61 i n.; Górniok (w:) Wąsek II, s. 67).
Korupcja a moment popełnienia przestępstwa
Korupcja czynna zostaje popełniona w chwili złożenia obietnicy niezależnie od tego, czy została ona przyjęta (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1994 r., WR 186/94, OSNKW 1995, nr 3-4, poz. 20, z glosą aprobującą Surkonta, WPP 1994, nr 3-4).
Usiłowanie korupcji (przekupstwa)
Przestępstwo korupcji (przekupstwa czynnego) nie będzie dokonane i zakończy się jego usiłowaniem, kiedy obietnica przekupującego z przyczyn od niego niezależnych nie dotrze do wiadomości funkcjonariusza publicznego, któremu zaoferowano łapówkę. Tak więc każde przysporzenie czy wręczenie łapówki w bezpośrednim kontakcie z przekupywanym urzędnikiem będzie już przestępstwem dokonanym (podobnie: wyrok Sądu Najwyższego z 7.11.1994 r., WR 186/94, OSNKW 1995, nr 3-4, poz. 20.).
Wręczenie łapówki bez związku z pełnieniem funkcji publicznej
Wręczenie korzyści lub jej obietnicy bez związku z pełnieniem funkcji publicznej, nie stanowi wyczerpania znamion przestępstwa z art. 229 kk, albowiem nie obejmuje ataku na przedmiot ochrony tego przepisu (tak: „Kodeks karny – część szczególna”, K. Buchała, A. Zoll, Zakamycze 2000, s. 765).
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 maja 2019 r., sygn. akt V KK 130/19, Lex nr 2694543 stwierdził, że sprawca dopuszczający się udzielenia korzyści lub jej obietnicy osobie, w której kompetencjach nie pozostaje dokonanie czynności, na której obiecującemu lub udzielającemu korzyści zależy, to nie popełnia przestępstwa z art. 229 § 1 k.k., przynajmniej w postaci „dokonania”.
Samodzielność decyzyjna przyjmującego korzyść nie jest koniecznym warunkiem odpowiedzialności za przestępstwo (tak: O. Górniok, Podstawy karania za korupcję, „Kontrola Państwowa” 2001, nr 1).
Przypadki oczywistej sprzeczności pomiędzy wręczeniem łapówki a spełnieniem czynności niewchodzącej w zakres kompetencji osoby pełniącej funkcję publiczną, ulegną więc wykluczeniu spod odpowiedzialności karnej.
Korupcja (przekupstwo) a obietnica łapówki
Obietnica udzielenia korzyści jest wykonana, gdy jej treść dotrze do świadomości adresata. Dla zrealizowania się przestępstwa przekupstwa (korupcji czynnej) nie jest niezbędne ścisłe określenie i sprecyzowanie obietnicy udzielenia korzyści majątkowej. Wystarczy, aby z przekazanej przez sprawcę treści jasno wynikał jego zamiar udzielenia korzyści. Nie musi on precyzować dokładnej kwoty, rodzaju czy terminu jej przekazania.
Ta zamiar sprawcy determinuje, czy doszło do próby przekupstwa, nawet jeśli obietnica nie została sprecyzowana. Sąd bierze pod uwagę jednak wszystkie okoliczności sprawy, w tym sposób sformułowania obietnicy, zachowanie sprawcy i kontekst sytuacyjny (podobnie: wyrok Sądu Najwyższego z 20 listopada 1972 r., sygn. akt III KR 209/72, OSNKW 1973, nr 4, poz. 48).
Przyczyna wręczenia łapówki
Do zaistnienia przestępstwa korupcji nie jest wymagane ustalenie przyczyny, dlaczego złożono ofertę łapówki osobie pełniącej funkcję publiczną, gdyż wręczający korzyść może działać z różnych powodów (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1982 r., sygn. akt III KR 75/82, OSNKW 1982, nr 10-11, poz. 75).
Korzyść majątkowa – definicja
Ustawodawca nie precyzuje pojęć korzyści materialnej i korzyści osobistej w kontekście czynów z art. 229 kk. Art. 115 § 4 kk wprowadza jedynie dychotomiczny podział pomiędzy tymi pojęciami, stwierdzając, że korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego.
Andrzej Spotowski (w: Przestępstwa służbowe (nadużycie służbowe i łapownictwo w nowym kodeksie karnym), Warszawa 1972, s. 131) wskazuje, że kluczową cechą korzyści majątkowej jest to, że zaspokaja ona potrzeby materialne. Oznacza to, że korzyść ta ma wymierną wartość ekonomiczną i może zostać przeliczona na pieniądze. Z kolei korzyścią osobistą zaspokaja przede wszystkim potrzebę niematerialną.
Przykłady korzyści majątkowych obejmują np.:
- pieniądze
- prezenty rzeczowe
- rabat na towary lub usługi
- podwyżka
- nieruchomości
- papiery wartościowe
Z kolei P. Księżak (w: Kodeks cywilny. Komentarz, komentarz do art. 405, teza 80) odwołując się do definicji cywilistycznej wskazuje, że korzyść majątkowa może przybrać różnoraką postać. Chodzi tu zwiększenie aktywów lub zmniejszenie pasywów, a także uniknięcie zmniejszenia aktywów lub zwiększenia pasywów – a zatem dotyczy to nie tylko przysporzenia majątkowego, ale i uniknięcia strat majątkowych.
Podobnie, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 stycznia 2009 r., sygn. akt IV KK 269/08 wyraził zdanie, że korzyścią majątkową jest każde przysporzenie majątku sobie lub innej osobie albo uniknięcie w nim strat.
Dodatkowo należy zauważyć, iż korzyść może być realizowana zarówno w drodze czynności prawnej, jak i poprzez czynność faktyczną.
Korzyść osobista – definicja
W przeciwieństwie do korzyści materialnej, korzyść osobista zaspokaja potrzebę niematerialną (tak: R. Stefański, Kodeks karny. Komentarz, Legalis 2017r.). A zatem korzyścią osobistą jest np. awans służbowy, stosunek seksualny (tak: np. Ryszard A. Stefański, Prawo karne materialne: część szczególna, s. 339).
Analiza przepisów i orzecznictwa pozwala na wysunięcie wniosku, że w prawie karnym, w odniesieniu do przestępstw korupcyjnych, korzyścią osobistą należy rozumieć wszystko to, co nie stanowi korzyści majątkowej. Oznacza to, że obejmuje ona szeroki wachlarz świadczeń i przysporzeń, które nie mają bezpośredniej wartości ekonomicznej, ale mogą znacząco wpływać na komfort życia, pozycję społeczną, samopoczucie lub interesy osoby, której korzyść została udzielona.
Przez pojęcie korzyści osobistej należy także rozumieć uniknięcie kłopotów, trosk, przykrości i innych podobnych zjawisk (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 1965 r., sygn. akt IV KR 102/65, OSNKW 1965, Nr 8–9, poz. 94). Korzyść osobista nie dotyczy natomiast pochwał, odznaczeń itd.
Należy jednak pamiętać, że granica między korzyścią majątkową a osobistą nie zawsze jest jasna. W niektórych przypadkach korzyść może mieć zarówno charakter materialny, jak i niematerialny. W takich sytuacjach sąd bierze pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, aby ustalić, jaki rodzaj korzyści jest dominujący.
Sposób wyrażenia obietnicy łapówki
Istotną cechą obietnicy korzyści majątkowej w prawie karnym jest jej uniwersalna forma. Oznacza to, że może ona być wyrażona w dowolny sposób, zarówno werbalnie, jak i niewerbalnie.
Kodeks karny nie precyzuje konkretnych znamion czasownikowych ani formy, w jakiej sprawca może uzewnętrznić swój zamiar udzielenia korzyści. Oznacza to, że gesty mogą również stanowić formę obietnicy (podobnie: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 1997 r., sygn. akt V KKN 105/97, OSNKW 1998, z. 1-2, poz. 7).
Należy jednak pamiętać, że interpretacja gestów w kontekście prawnym jest trudniejsza niż słów. W takich przypadkach kluczowe znaczenie ma ocena wszystkich okoliczności sprawy, w tym intencji sprawcy, kontekstu sytuacyjnego oraz reakcji adresata obietnicy.
Przykłady korupcji czynnej (przekupstwa) z orzecznictwa
- Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie w wyroku z dnia 18 maja 2017 sygn. akt VIII K 56/17 stwierdził, że wyrażenie względem policjantów słów: „załatwmy to normalnie, dam Panom 200 zł i pojadę” oraz „daję 200 zł i jadę bez mandatu do K.” wypełniło znamiona przestępstwa z art. 229 § 3 k.k., albowiem zachowanie sprawcy było w sposób oczywisty ukierunkowane na skłonienia funkcjonariuszy Policji do naruszenia przepisów prawa, poprzez odstąpienie od nałożenia mandatu karnego i dopuszczenia do dalszego ruchu pojazdu bez ważnych badań technicznych.